انواع فرش ایرانی (۱) : فرش آباده – فرش اردبیل

0 131

توضیح: در سلسله مقالاتی تحت عنوان انواع فرش ایرانی ، چکیده‌ی مشخصات و ویژگی‌های فرشِ هر یک از شهرهای مطرح ایران درزمینه‌ی صنعت فرش را از منابع معتبر ملی و جهانی ازجمله « انسکلوپدیای فرش » (به ترتیب حروف الفبا) تقدیم حضورتان می‌کنیم.

 

معرفی فرش آباده :

آباده در شمالی‌ ترین قسمت استان فارس، بین شیراز و اصفهان قرار دارد. هرچند فرش آباده بیش‌تر، محصول دستان هنرمندِ ایل قشقایی به شمار می‌رود اما در بافت آن علاوه بر نقشه‌های ایل قشقایی، نقشه‌های سایر ایلات، همانند افشاری، لرهای بوانات و نیز ایلات کرد مشاهده می‌شود. تأثیر اندکی نیز از طرح‌های قفقازی در این نوع از فرش وجود دارد.

 

مشخصات و ویژگی‌های فرش آباده

در بیش‌تر موارد، در قسمت میانی فرش آباده ؛ نقش یک ترنج کوچک لوزی یا مدالیون (بیضی یا دایره‌ای تزئینی که سوژه‌های تصویری مختلفی در داخل آن اجرا می‌شود) وجود دارد. این فرش اغلب با نقوش کوچک پرندگان، برخی حیوانات، گل‌ها، پروانه، رکاب اسب و شانه‌ی چوبی پوشیده می‌شود. این موارد در انواع خود به طرح‌های گلدانی، ضل‌السلطانی، قلمدانی و بته‌ی هشت پر معروف‌اند.

 

 

چهار مثلث گوشه‌ها یا به عبارت فنی آن، لچک‌های ِفرش آباده معمولاً هشت‌ ضلعی الماسی و به رنگ عاجی هستند. دایره یا همان ترنج میانی، در وسطِ زمینه‌ی قرمزرنگ بزرگ و لوزی شکل به چشم می‌خورد.

حاشیه‌ی اصلی فرش آباده نیز اکثراً به رنگ عاجی است و حاشیه‌های آن در مقایسه با زمینه کم‌ عرض هستند. دو حاشیه‌ی جانبی آن تیره‌تر و حاشیه‌ی اصلی معمولاً روشن‌تر است.

 

در یک جمع‌بندی کلی؛ می‌توانیم بگوییم که قالیِ آباده دارای سه نوع طرح است:

۱-طرح قالی عتیقه محرماتی

۲-نقش هیبت لو شامل شش‌ضلعی‌های برجسته و آکنده از گلبرگ‌ها

۳- طرح مرکز و گوشه‌های شش‌ضلعی روشن، شبیه به شبدر.

 

ابعاد قالی آباده شامل قالیچه‌های کوچکِ یک و نیم متر تا دو متر و بیست سانتی‌متری و نیز ابعادی بزرگ‌تر از شش متر است.

از اصلی‌ترین رنگ‌های به‌کاررفته در فرش این منطقه می‌توان به رنگ محلی قرمز روناسی (که خاص آباده است)، مایه‌های بژ، زرد و آبی نیلی اشاره کرد.

گرهِ به‌کاررفته در فرش آباده اکثراً گره فارسی به تعداد ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ گره در هر دسی‌متر مربع است. فرش‌های دو پوده‌ی آباده متراکم و بادوام هستند و تار آن از پنبه‌ی بسیار ظریف، نخ تابیده یا موی بز است و پود آن از نخ رنگ‌شده تشکیل شده و پُرزش از پشم ضخیم و براق و کمی نرم است که به‌صورت نیمه بلند چیده می‌شود.

فرش آباده بیش‌تر، استفاده‌ی خانگی دارد و فرش‌های کناره‌ی آن از کیفیت بالاتری برخوردارند. فرش آباده تلفیقی ملایم از چند سبکِ فرش ایرانی به شمار می‌رود.

 

معرفی فرش اردبیل

یکی دیگر از انواع فرش ایرانی، فرش اردبیل است. نام اردبیل یادآور فرش بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی است که در حال حاضر در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت (Victoria and Albert museum)  لندن نگهداری می‌شود که در مورد آن مقالات متعدی نوشته یا ترجمه شده است و موضوع جداگانه‌ای محسوب می‌شود که در این مقاله به آن نمی‌پردازیم.

مشخصات و ویژگی‌های فرش اردبیل

در گذشته، فرش‌هایی که در اردبیل بافته می‌شدند از الگوی قفقازی؛ مانند قره‌باغ، شیروان و گنجه پیروی می‌کردند که این موضوع با برخی تغییرات تا به امروز نیز ادامه دارد.

بااین‌همه، فرش اردبیل به علت داشتن پرزهای بلندتر و حاشیه‌های پرکارتر از قالی‌های قفقازی به‌خوبی تشخیص داده می‌شود.

در حال حاضر از طرح‌های دیگری نیز در بافت فرش اردبیل استفاده می‌شود. فرش اردبیل دارای نقشه‌های ظریف و ازجمله، شکل‌های هندسی بیش‌تری است.

طرح‌های فرش اردبیل علاوه بر طرح‌های اقتباسی از قفقاز شامل طرح‌های اقتباس‌شده از هریس- طرح‌های هندسی- طرح‌های شکسته و طرح‌هایی جدیدتر ازجمله طرح‌های شکسته‌ی لچک و ترنج، طرح‌های گردان اسلیمی و ختائی و انواع ماهی هراتی است.

ازجمله موارد رایجِ دیگر در صنعت فرش اردبیل، تولید تابلو فرش با رج‌شماری پائین ۲۵ تا ۳۵ است.

ازنظر رنگ‌بندی، قالی اردبیل با زمینه‌های سبز روشن، کرم سرنجی، سفید، نخودی و مسی کرمی تا حدی روشن‌تر و زنده‌تر است.

 

حاشیه‌های قالی اردبیل سه نوع است:

۱- حاشیه‌ی بزرگ که خود شامل طرح‌های شکسته و خط کوفی و ترکیب طرح شکسته و خط کوفی است.

۲- حاشیه‌ی کوچک

۳- حاشیه‌ی زنجیره‌ای.

 

در فرش اردبیل تاروپود پنبه مورداستفاده قرار می‌گیرد. نوع گره قالی اردبیل، گره درشت و نیز ظریف ترکی و به تعداد ۱۵۰۰ گره در هر دسی‌متر مربع است در قالی اردبیل پُرز پشم براق و نسبتاً ضخیم و مرغوب مورداستفاده قرار می‌گیرد و بلند چیده می‌شود.

هرچند عشایر شاهسون اردبیل به روش تخت، فرش‌بافی می‌کنند اما قالی اردبیل در اکثر موارد به‌صورت نیم لول و تمام لول بافته می‌شود.

یکی از نکته‌هایی که باید به آن توجه اشت این است که باوجود این‌که بیش‌ترِ فرش‌های بافته‌شده در اردبیل به خارج صادر می‌شوند ولی در بین فرش‌های عادی اردبیل، نوعی فرش موسوم به فرش سنه بافت وجود دارد که در آن گره‌ها بر روی تاروپود فرش مذکور به‌صورت نرم کوبیده می‌شوند و به همین دلیل از دوام زیادی برخوردار نیست.

هم‌چنین در بین تمامی طرح‌های گفته‌شده در مورد فرش اردبیل، طرح قیچی که به نقشه‌ی پیر بدیل نیز مشهور است در سطح ایران فقط در اردبیل بافته می‌شود.

در اردبیل گلیم و جاجیم‌بافی نیز رواج دارد. فرش اردبیل مجموعه‌ای از هنر فرش ایرانی و قفقاز را در خود گرد آورده است.

پاسخ دهید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.